Guidat

Kruja është një nga qytetet më të përmendura në historinë e shqiptarëve. Qyteti shtrihet në shpatin e Malit të Krujës, në lartësinë 680 metra mbi nivelin e detit. Gërmimet arkeologjike në Kështjellën e Krujës dëshmojnë se vendi ka qenë vendbanim ilir që prej shekullit të tretë para Lindjes së Krishtit. Pozicioni i mbrojtur i vendbanimit bëri që Kruja të merrte rëndësi për gjithë krahinën si qendër e kulturës arbërore, ashtu siç dëshmojnë edhe objektet e zbuluara në një varrezë që daton nga shekulli i gjashtë deri në shekullin e tetë. Kruja përmendet për herë të parë në një dokument të vitit 879 si qendër peshkopate. Më tej, ajo mbeti qendër e garnizoneve dhe e guvernatorëve bizantinë deri në fund të shekullit XII. Kruja ishte epiqendra e shtetit të parë feudal shqiptar gjatë viteve 1190–1255. Qyteti arriti lulëzimin e tij në shekujt XIII–XIV. Në gjysmën e dytë të shekullit XIV, Kruja ishte kryeqendra e Topiajve, me tregti dhe zejtari të zhvilluar.

Nëpërmjet objekteve arkeologjike të ekspozuara, vërtetohet se trualli ynë ka qenë i banuar nga ilirët dhe shqiptarët në vazhdimësi prej rreth 4.000 vitesh. Objektet arkeologjike të ekspozuara në muze, si armë, zbukurime, qeramikë, bronz etj., janë origjinale. Që prej lashtësisë, trualli ynë është bërë objekt i pushtimeve të huaja, duke filluar nga shekulli i III para Krishtit, kur vendi u sulmua nga romakët, të cilët e pushtuan pas tri Luftërave Iliro-Romake. Megjithatë, as pushtimi romak dhe as dyndjet sllave nuk e asimiluan popullsinë vendase. Ky fenomen dëshmon për një shkallë të lartë të kulturës dhe identitetit të shqiptarëve, të cilët në fund të shekullit XII arritën të krijonin shtetin e parë të Arbrit. Në Sallën e Lashtësisë janë të ekspozuara: * Objekte të kulturës ilire paraqytetare (shekujt VIII–IX para Krishtit). * Objekte të kulturës ilire qytetare (shekujt IV–III para Krishtit). * Modeli i një banese ilire. * Qeramikë ilire (shekujt II–I para Krishtit). * Qyteti antik i Albanopolit dhe objekte të gjetura në të. * Statuja e Artemisit. * Armë ilire. * Portretet e Pirros dhe Teutës. * Pikturë murale që paraqet Luftërat Iliro-Romake. * Objekte të kulturës së Mesjetës së Hershme (shekujt VII–VIII). * Qeramikë mesjetare. * Punime në bronz të Mesjetës. * Emblema e Principatës së Arbrit. * Harta e Principatës së Arbrit.

Bashkim për Ballafaqim Kështu është emërtuar salla kryesore e muzeut. Ajo përbëhet nga piktura murale që rrëfejnë historinë 25-vjeçare të Skënderbeut. Në hyrje të sallës janë të ekspozuara dy kambana origjinale të shekullit XIV. Pas Betejës së Nishit, më 3 nëntor 1443, Skënderbeu, së bashku me 300 dibranë, u kthye në Krujë, ku më 28 nëntor 1443 ngriti flamurin e kuq me shqiponjën dykrenare. Në pikturë paraqitet heroi kombëtar i përulur para së ëmës, si edhe një pjesë e fjalimit që ai mbajti para popullit të Krujës: "Lirinë nuk ua solla unë, atë e gjeta mes jush." Në Lezhë u vendos bashkimi i vendit nën udhëheqjen e Skënderbeut. Në këtë sallë janë paraqitur edhe flamujt e gjashtë principatave kryesore shqiptare: Kastriotëve, Arianitëve, Dukagjinëve, Muzakajve, Topiajve dhe Zahariajve. Piktura murale në qendër të kësaj salle paraqet fragmente nga luftërat shqiptaro-osmane. Kjo pikturë është më e madhja në vend, me sipërfaqe rreth 108 metra katrorë dhe përmban rreth 300 figura. Autor i kësaj vepre madhështore është piktori Naxhi Bakalli, i cili punoi njëmbëdhjetë muaj e gjysmë për realizimin e saj. Po në këtë sallë janë ekspozuar shpata dhe përkrenarja e Skënderbeut. Origjinalet e tyre ndodhen në Muzeun Historik të Artit në Vjenë. Gjatë 25 viteve të qëndresës, Skënderbeu zhvilloi mbi 20 beteja. Ndër më të spikaturat janë: * Tre rrethimet e Krujës (1450, 1466 dhe 1467); * Beteja e Torviollit (1444); * Beteja e Albulenës (1457); * Beteja e Vajkalit (1465). Në këtë sallë është vendosur edhe një tablo që paraqet momentet e fundit të jetës së heroit. Aty paraqiten bashkëluftëtarët e tij, të përlotur, por të bashkuar. Skënderbeu vdiq në Lezhë më 17 janar 1468. Për shkak të rezistencës së tij të vendosur kundër sundimit osman, ai zë vendin më të rëndësishëm në historinë e Shqipërisë, duke u bërë Heroi Kombëtar. Në alabastër janë paraqitur disa nga kështjellat kryesore të Mesjetës: Kalaja e Rodonit, Kalaja e Beratit, Kalaja e Petrelës dhe Kalaja e Krujës. Ndërsa në hartë tregohet një shtrirje më e gjerë e fortifikimeve. Gravurat përshkruajnë momente nga betejat e zhvilluara.

Salla e Rezistencës dëshmon për luftën dhe përpjekjet e popullit shqiptar pas vdekjes së Skënderbeut. Në këtë kohë drejtimin ushtarak e udhëhoqi Lekë Dukagjini, i cili për njëmbëdhjetë vjet me radhë u bëri ballë sulmeve të ushtrive osmane. Rënia e Kalasë së Shkodrës në vitin 1479 shënoi edhe pushtimin e plotë të Shqipërisë, i cili u shoqërua me një sërë vrasjesh dhe shkatërrimesh në të gjithë vendin. Rreth 200.000 shqiptarë, të pamundur për të duruar dhunën osmane, u detyruan të emigronin në Italinë e Jugut. Arbëreshët ruajtën atje gjuhën, kulturën dhe zakonet shqiptare. Këtë e dëshmojnë dokumentet e ekspozuara në vitrinat e kësaj salle. Dokumentet dëshmojnë se Skënderbeu nuk ishte vetëm një strateg ushtarak, por edhe një politikan dhe diplomat i kohës. Ai mbante lidhje diplomatike me shumë shtete të Evropës, si Franca, Gjermania, Austria, Spanja, Italia, Greqia etj. Janosh Huniadi, heroi i popullit hungarez, dhe Alfonsi V, mbreti i Napolit, ishin dy nga aleatët më të ngushtë të Skënderbeut në luftën antiosmane. Në këtë sallë janë ekspozuar edhe shumë vlerësime që personalitetet e kohës i kanë bërë figurës së Skënderbeut. Për Skënderbeun janë shkruar mbi një mijë libra të gjinive të ndryshme, të botuar në 73 vende të botës dhe në 25 gjuhë të ndryshme. Në këtë sallë paraqiten edhe disa nga bashkëluftëtarët dhe bashkëpunëtorët më të rëndësishëm të Skënderbeut: * Gjergj Arianiti, vjehrri i Skënderbeut dhe udhëheqës i kryengritjeve shqiptare të viteve 1432–1435. * Vrana Konti, komandanti i Kalasë së Krujës gjatë rrethimit të parë, në vitin 1450. * Mamica Kastrioti, motra e vogël e Heroit, komandante e Kalasë së Petrelës pranë Tiranës. * Tanush Topia, komandanti i Kalasë së Krujës gjatë rrethimeve të viteve 1466–1467. * Lekë Dukagjini, i cili pas vdekjes së Skënderbeut mori drejtimin e ushtrisë shqiptare dhe vazhdoi qëndresën për njëmbëdhjetë vjet me radhë. * Pal Kuka, diplomat i Skënderbeut. * Zaharia Gropa, diplomat i Skënderbeut. * Gjergj Lleshi, luftëtari që vrau Balaban Pashën gjatë rrethimit të dytë të Krujës, në vitin 1466.

Muzeu Etnografik Muzeu Etnografik është vendosur në një banesë tradicionale, e ndërtuar në mesin e shekullit XVIII, në vitin 1764, nga familja Toptani. Arkitektura e saj është e stilit oriental, me korridor të mbyllur, tip kullë dykatëshe, me mure guri me trashësi 60–80 cm. Në të gjenden piktura murale të stilit barok dhe oriental, të cilat zbukurojnë dhomat kryesore të banesës. Që në hyrje bien në sy harqet e portave me gurë të gdhendur dhe rrugicat e shtruara me kalldrëm. Në këtë banesë gjenden shumë elemente të traditës së zonës, që lidhen me mënyrën e jetesës, veshjen, zakonet dhe zejet. Në hyrje ndodhen disa modele burimesh natyrore të ujit, të cilat dëshmojnë se Kruja ka pasur shumë kroje. Madje, mendohet se edhe prejardhja e emrit të qytetit lidhet me fjalën kroj, nga e cila rrjedh emri Krujë. Në hollin e katit të parë janë ekspozuar veglat tradicionale të bujkut për punimin e tokës, mekanizmat e bluarjes së drithit me dorë dhe me ujë, si edhe mjetet për pastrimin e grurit dhe përgatitjen e hasudes, ndër të tjera. Një nga zejet e paraqitura është regjja, ose përpunimi i lëkurës, së bashku me proceset që ajo kalon deri në prodhimin e këpucëve. Gjithashtu, në ambientet e banesës paraqitet përpunimi i kashtës së kënetës dhe prodhimi i hasrave, të përdorur për t'u ulur ose për të fjetur. Në punishtet e katit të parë do të shikoni farkën, ku punohej hekuri për nevojat e familjes dhe të tregut të Krujës, si edhe punishten e qeramikës, ku prodhoheshin tjegulla, tulla dhe enë të përdorimit shtëpiak. Në një punishte tjetër do të shikoni distilerinë, ku prodhoheshin rakia dhe vera. Në një punishte tjetër ndodhet mulliri me ujë, i përdorur për bluarjen e drithit, valavica, që përdorej për prodhimin e shajakut ose stofit të leshit, si edhe përpunimi i leshit të deles për prodhimin e veshjeve prej leshi. Në punishten e fundit ndodhet mulliri i vajit të ullirit dhe shumë amfora ose magje, të përdorura për ruajtjen e vajit të ullirit për një kohë të gjatë. Në katin e dytë të banesës vizita fillon me dhomën e grave, ose të nuses, ku dallohen arkat në të cilat nusja sillte pajën e saj. Ato janë origjinale, ashtu si edhe pikturat murale të shekullit XVIII dhe dy llojet e veçanta të dritareve prej druri, të cilat në pjesën e sipërme kanë punime gipsi për ndriçim, ndërsa në pjesën e poshtme shërbejnë për ajrosje. Koridori shërben si lidhje ndërmjet dhomave. Aty do të shikoni edhe veshjet tradicionale të dasmës për dhëndrin dhe nusen, të punuara me mëndafsh, të qëndisura me ar dhe argjend, si edhe të zbukuruara me perla lumi. Një veçanti e banesës është se të gjitha dyert janë të ulëta, duke e detyruar vizitorin të ulë kokën në shenjë respekti sa herë hyn ose del nga një dhomë. Oda e burrave, më e bukura dhe më interesantja e banesës, ruhet plotësisht në gjendjen origjinale të shekullit XVIII. Brenda saj do të shikoni tavanin e punuar me mjeshtëri, armët e ekspozuara në mure dhe oxhakun. Në dhomën e familjes do të shikoni një tavan në formë kupole, të mbuluar me xham, si edhe vrimat në mure, nga të cilat dilte avulli. Në dhomën e ndenjjes ndodhet pjesa e ballkonit të brendshëm, ku qëndronin fëmijët, që të mos uleshin për të ngrënë së bashku me të rriturit. Aty ndodhet gjithashtu oxhaku, i cili ngrohte dhomën dhe njëkohësisht siguronte ujë të ngrohtë për hamamin, si edhe veglat e përdorura për punimin e qilimave. Kuzhina ka një oxhak origjinal, të tipit aspirator, si edhe enë të ndryshme prej qeramike, bakri dhe druri. Gjithashtu, kuzhina përdorej edhe si dhomë fjetjeje për më të moshuarit e familjes. Në dalje do të shikoni veglat e marangozit dhe rozetat e tavanit, mbi 300-vjeçare. Po ashtu do të vizitoni qilarin, dhomën ku ruheshin frutat dhe perimet për stinën e dimrit. Në dhomën e madhe të gjumit janë ekspozuar veshje tradicionale katolike dhe myslimane, të përdorura në qytetin e Krujës ose të sjella nga banorë të krahinave të tjera.